Kürd  Ulusal  Kahramanlarından : Mahmud  Xanê Dizlî

Aso Zagrosi

Mahmud  Xanê Dizlî   Kürd  Ulusal Kurtuluş mücadelesinde tanınan  bir  Kürd  şahsiyettidir.   Bundan 97 yıl önce   Şêx Mahmud Berzencî’nin  istemi  üzerine  20 Mayıs 1919  tarihinde  İngiliz  güçlerini  Süleymaniye’den   çıkaran   bir şahsiyetidir.

Mahmud  Xanê Dizlî’nin    Suleymaniye’de   İngiliz güçlerini   yenmesi  ve şehri   özgürleştirmesi  Kürdistan devriminin   önemli bir  aşamasıydı.

Mahmud  Xanê Dizlî,      Aziz Xan Dizli’nin   oğlu olarak,   Doğu Kürdistan’ın Hawraman Text’ınde  bulunan  Dizli  köyünde  1870’ de doğdu. Mahmud  Xanê Dizlî’nin  ailesi  o dönemler  bölgede  hüküm  süren ve   tanınan  bir aile idi.   Aziz Xan’nın  ölümünden  sonra  oğlu   Mahmud  Xan   babasının  yerine   geçti ve   kısa  süre içinde    iktidarını    Dizli ve   Hawraman    bölgesinde   yaymaya  başardı.

Mahmud  Xanê Dizlî’nin    ismi,  tanınan   bir  Serdar’dan    bir “kahramana”   dönüşmesi   Süleymaniye’yi  İngiliz  işgalcilerin  elinden çıkarması  ve   özgürleştirmesinden    oynadığı  rolden  kaynaklanıyor.   Şêx Mahmud 

 Berzencî’nin  1922 yılında  danışmanı  olan  Refiq  Hilmi   Anılarında Mahmud  Xanê Dizlî’yi “Şêx Mahmud Devriminin  Kahramanı”  olarak  değerlendiriyor.

Yine  aynı  tarihlerde Şêx Mahmud Berzencî’nin   baş katiplerinden olan   Aziz Osman  Ağa Ardelani’nin  oğlu  olan  Ahmed Xoce,   “Çîm Dî”   adlı   eserinde   o dönem  Suleymaniye  Hakimi olan Major Saone’nun    yaptığı  haksızlıklara ve  uyguladığı  şiddete karşı   Şêx Mahmud Berzencî,   Mahmud Xanê Dizlî’yi  Suleymaniye’ye davet ediyor.   Bilindiği gibi  Mahmud   Doğu  Kürdistan Kürdlerindendir.

Şêx Mahmud Berzencî’nin  istemi üzerine    Mahmud Xanê Dizlî 19 Mayıs 1919 tarihinde büyük bir askeri güçle  Şarbajer’e  geliyor ve hemen ardından  Suleymaniye’ye  askeri olarak  hakim  olan   Guwêj  Dağına  yerleşiyor. Mahmud Xanê Dizlî  bu stratejîk  alana  yerleştikten  sonra   Şêx Mahmud Berzencî’nin  talimatı bekliyor.

O dönem  Suleymaniye  yöneticisi olan  Major Soane,   Mahmud Xanê Dizlî’nin    bölgeye gelip  yerleştiği haberi  alır almaz  hemen  savaş  kararı alıyor ve İngilizlere bağlı  askeri birlikleri   Major Dalis   komutasında  Mahmud Xanê Dizlî’ye  karşı  savaşa  gönderiyor.  O dönemler  İngiltere   Kürdlerden   iki birlikte  oluşturmuştu.  Bunların biri   Reza Bey ve diğeri  ise  Cemal İrfan’ın komutasındaydı. Bu  iki birlik  İngiltere tarafından   eğitilmişlerdi.  Bu birliklerde  cepheye  gönderiliyor.

Major Soane  20 Mayıs 1919 tarihinde  Suleymaniye’yi terkederek  Kerkük’e  gidiyor.  Savaş  cephesine  ise  Major Dalis’e  bırakıyor.   20  Mayıs  günü   Şêx Mahmud Berzencî’nin  önderliğinde    İngiltere’ye  karşı    Kürd  devriminin  başlangıcı olarak  Kabul ediliyor.

Binare  Gowêj’de  karşı  karşıya   gelen  güçler sabahtan akşama  kadar   çatıştılar.  İngiltere’nin  saflarında yer alan   Kürdlerden oluşan  birlikler   “ Kürd-Kürd’ün   kanını   dökemez”  perspektifiyle    silahlarını  bırakıyor.(   Her halde  burada   Cemal  İrfan’ın  önemli  bir rolü oluyor. Bu konuya  ilişkin Cemal İrfan’a  ilişkin yazdığım   makaleye bakabilirsiniz- Aso)

Refiq  Hilmi   Anılarında  “ Şeyh Mahmud Devrimi,   Hawraman   askeri güçlerinin  Mahmud Xanê Dizlî’nin     komutasında  bölgeye gelmesi  beraberinden  Irak’ta   büyük   protestoları da  beraberinden  getirdi”  diyor.

Ayrıca  Refiq  Hilmi  “bu askeri güçlerin gelmesi  Şeyh Mahmud’u Devrimi  başlatma  düşüncesine   götürdü”  diyor.

MAHMUD XANÊ  DIZLÎ VE  ÖDEDİĞİ  BEDELLER

Tarihi  kaynaklar   Mahmud Xanê Dizlî’nin       Kürdistan’ın  özgürleştirmesi  için  yürütüğü  mücadele boyunca    büyük bedeller   ödediğini  gösteriyor.  Mahmud  Xan   siyasal  duruşundan   dolayı  bir çok defa   derbeder  ediliyor,  Hindistan,  İran ve Irak’ta  sürgün ve  hapis hayatı yaşıyor.  İran ve  Irak’ın  bir çok şehrinde   zorunlu ikamette  tabi  tutuluyor.  Tarihçiler, Mahmud Xanê Dizlî’den    toleranslı ve  tatlı dili bir  kişi olarak  söz ederler.      Mahmud Xanê Dizlî  döneminde   Dizli  köyü  Kürdistan’ın farklı parçalarından  kaçmak   zorunda  kalan  Kürdlerin  sığındıkları ve korundukları  bir yerleşim  alanıydı.

Mahmud Xanê Dizlî,   bir  kaç defa  da  Kaçari  Hanedanlığına    silahlı  mücadele  yürüten  bir  Kürd  şahsiyeti  olarak da  karşımıza  çıkmaktadır.

Refiq  Hilmi’nin  anlatımlarına  göre   Mahmud Xanê Dizlî  ile   Şeyh Mahmud arasındaki  ilişkiler sıcak ve   dostça   ilişkilerdi,  Şeyh  Mahmud    Mahmud  Xan’a   sonsuz  güven duyuyordu.   Derbendî Bazîyan    yenilgisinden  sonra  Mahmud  Xan  esir düşüyor ve  İngilizler tarafından   Hindistan’a   sürgüne  gönderiliyor. Şeyh Mahmud  ile  Mahmud Xan  arasındaki   dostluk  hep devam etti.

1922  yılında  Suleymaniye  Kürdçe yayın yapan   “Bangî Heq”    gazetesi  yayınladığı bir haberde: “ Hindistan’dan   zorunlu  ikamete  tutulan   Şêxê Berdeqehreman( Derbendi Baziyan çatışmasında  Şeyh  Mahmud yaralı olarak  İngiliz güçlerine  esir düşüyor.    Esir  düştüğü  kayalık sonradan   Şeyh  Mahmud’un  lakaplarından biri oluyor)  serbest bırakılarak   geri  dönmesi  vesilesiyle  Mahmud Xan,   oğulları, yeğenleri ve  ailesinden   başka  şahsiyetler  Şeyh Mahmud’u  ziyaret  ettiler”   diyor.

DAĞLARIN KAPLANI

Mahmud Xanê Dizlî ,  askeri  güçleri  ve  yerleştikleri coğrafya  her zaman  İngiltere güçlerinin  ilgi   alanı içindeydi ve   tehlike  olarak görüyordu. Giw  Mukriyani    toplu  eserlerinde  İngiltere’nin Halepçe  sorumlusu  yardımcısı Dr. Liz’in   “Şeyh Mahmud’u  çok erken  zayıflatmak   ve  işten  uzaklaştırmak  gerekiyordu. Fakat,  bizim  korkumuz   Suleymaniye’yi  kayıp etmekti.”   dediğini  yazıyor.  Yine   Giw  Mukriyani’nin anlatımlarına  göre   Halepçe Hakim yardımcısı Dr.  Liz   bölgeye geldiği zaman    Mahmud  Xan  Dizli  ile de  görüşüyor.   Mahmud Xandan  söz ederken  Dr.  Liz:  “ İran hükümeti  hiç bir zaman  onları kontrol  altına  alıp,   hükmetmedi.    Çünkü,  kendileri  çok  cesur ve  yerleştikleri  alanlarda   çok dağlıktır.  Mahmud Xan’ın  cesur ve  savaşçı askerleri var, yerleştikleri dağlar  yol geçilmez  ve çok yüksektir.   Mahmud  Xan’ın  askerleri   dağ  kaplanları  gibiler,   onlarla    savaşmak   kolay bir iş değildir”  diyor. 

Mahmud Xanê Dizlî    hakkında   bu düşüncelere  sahip olan  İngiltere’nin  Halepçe   sorumlusu yardımcısı     Mahmud  Xan’ı   Suleymaniye’ye  gitmemeye  ikna  etmek amacıyla   yanına  gidiyor.   Mahmud Xan   İngiliz  yetkilisinin  çay içmek  amacıyla  yapılan   görüşmeyi Kabul ediyor.

Dr.  Liz    o  görüşmeyi  şöyle   anlatıyor:  “ Çok   korkuyorlardı ve  grup  halinde çevremde  toplandılar ve  beni  dikkatli bir  şekilde   izliyorlardı. Mahmud Xan’ın  askeri  güçlerinin  elinde   Türklerin  tüfengleri vardı ve  bedenlerinin her tarafı     mermiler süslenmişti.   Mahmud Xan’ın askerleri    çok heybetli, güzel ve  uzun boyluydular.  Mahmud Xan tüm görüşme  boyunca  çok dikkatli  bir şekilde beni izliyor ve  gözleri  benim üzerimdeydi.  Ben ise  hayretler  içinde  ona bakıyordum”   diyor.

Dr.  Liz  devamla  “Çay içtiğim zaman  konuşmaya başladım,  Mahmud Xan’a   dönerek  İngiltere  hükümeti   dikkatli bir  şekilde  askeri  güçlerinizi  izliyor ve  amacınızın  büyük bir  saldırı  olduğunu  biliyor.   Sizin bu yaptığınız yanlıştır.  Sizin bu  hayalınız  Bağdat’ta   biliniyor.  Siz  tüm bu  askeri güçlerle   bir  saldırı hazırlığı içindesiniz”  diyor. Dr.  Liz’in  çabaları   boş  çıkıyor ve  bilindiği gibi  Mahmud  Xan   önderliğindeki   Hawraman  güçleri  Suleymaniye’ye  karşı  saldırıya  geçerek  şehri  özgürleştiriyorlar.

DİZLİ  KÖYÜ  VE  MAHMUD XAN’IN  HÜKÜMDARLIĞI

Dizli  Köyü  Doğu Kürdistan’ın  Hawraman  bölgesinde  bulunan   Sawlawa  kazasına  bağlı büyük bir  köydür.   Dizli  köyü  Kürdçe’nin Hawrami  lehçesini  konuşuyor.  2006  yılında  yapılan  nüfus   sayımında   Dizli’de    2637  kişi  oturuyor.

Mahmud Xanê Dizlî     bu köyün   meşhur  şahsiyetlerinden ve  Şeyh Mahmud  Berzenci’nin   yardımcısıydı.

Ahmed  Xoce    Abdulreqib  Yusuf ile  yaptığı  bir   söyleşide  :  “Mahmud Xan  hakim olduğu  alanlarda    savaş ve   diğer   işler  için   halkın  ileri gelenlerinden  bir  komisyon  oluşturmuştu.     7  kişiden  oluşan  bu komisyon  sürekli   olarak  hazır  bulunuyordu”    diyor.

Mahmud Xan     ortaya  çıkan   her  olağanüstü  durumda    bu  komiteye  danışıyordu.  Bu  komite   Dizli Xan’ın  güvendiği  kişilerden  oluşuyordu ve  alınan  kararları  hemen  yerine  getiriyorlardı. 

Mahmud Xanê Dizlî       işgalciler  tarafından    Kürdistan arasına  çizilen   sunni   sınırları  tanımıyordu ve  Şeyh   Mahmud Devrimine   büyük  yardımlarda  bulundu.   Mahmud Xan’ın    Kürdistan’ın birliğine    inancı  tamdı. 

Mahmud Xanê Dizlî ‘nin    diğer  bir yanı  ise    Kürdistan’da    gerilla   savaşını   pratiğe  aktarmasıdır.    Şeyh  Mahmud  güçlerinin   Derbendi Baziyan’da  İngilizlere  yenilmesinden  sonra   Mahmud  Xan  İngiliz  güçlerine  karşı  partizan    savaşına   geçti ve   İngiliz güçlerine  bir hayli zarar verdi.   

Mahmud Xanê Dizlî      1946  yılında   İran ve Irak  sınırında  bulunan  Merzi de(Milawxurd)  İran devleti  tarafından  zehirlenerek  öldürüldü. Mahmud Xanê Dizlî      Güney  Kürdistan’ın  Binare Hawraman’da   Haney Qul  köyünde  toprağa  verildi.

Not:  Bu  yazıyı    Güney Kürdistan’da   yayın yapan  Xendan   sitesinden  özetleyerek  çevirdim.

Aso Zagrosi