Mele Saîd; Qazîyê Kurdistanê û Çîrokên Wî

Aso Zagrosi, kurtejiyana Mele Seîd; Qazîyê Kurdistanê nivsand. Pêşî de divê bê gotin ku, kurdzanê navdar Bazîl Nîkîtîn, a ku balyozê Rûsyayê bû, pêwendiyên wî û Mele Seîd gelek baş bûn û Bazîl Nîkîtîn, ya Mele Seîd wek “ Mamosteyê xwe“ binav dikir. Nîkîtîn, di lêkolîn û berhemên xwe de, gelek car navê Mele Seîd bi kar anye û gelek tiştên ku nivsandye jî, bi saya Mele Seîd karibûye tomar bike. Gotareka kêrhatî ye, û her wiha hêjayî gotinê ye ku, Mele Seîd yek jî rewşenbîrên kurd ên demê xwe ye;

Mezopotamya-gen.tr

Ji bo bîranîna şêhîd Mele Saîd “Qazîyê Kurdistanê”

Îro   ez  hez dikim    li  ser   rewşenbîr,  zana,   zimannas, civaknas û  olnasê  Kurd   şêhîd Mele  Saîd,  Qazîyê Kurdistanê  binivîsim.

Ez  nizanim    çawa   li ser  vî  zanyarê Kurd  binivîsim.

Di  derheqa    jiyana wî  û    serborîya  vî de   em   qet tiştekî   nizanin.

Lê   li  ser  keda   wî   û berhemên    wî  de em  gellek    tiştan dizanin.

Piranîya  Kurdan  û bi taybetî  jî   rewşenbîr   û  sîyasetmedarên   Kurd,    Aleksander  Jaba,     J. De  Morgan û     B.  Nikitin   û  berhemên wan    ên   li ser  Kurd  û Kurdistanê    dinasin.     Heke Kurdên  me     li ser   hemû  berhemên  wan  agahdar nebin jî,   dizanin  wan   li ser  Kurdan  hinek  lekolîn    kirine.   A.   Jaba  û  B.  Nikitin du    sefîrên  Rusyayê bûn.     A.  Jaba   li  Erzurumê,  B. Nikitin  jî    li Urmîyê  kardikir.    Ji bo  ku   herdu  jî  balyozê Rusyayê  bûn    wekî “Kurdnasên Rusî”   tên   nasîn. Lê  herdu  jî Rus  nînin,   Polonî ne.  J.  De  Morgan jî     xelkê  Fransayê ye.

Kurdên  bi  şiklek an   şiklekî din   van   hersê  Kurdnasan  nasdikin.  Lê    li ser    peywendîyên wan   Kurdan   gellek  agahdar nînin.   Ew  berhemên ku   Aleksander  Jaba çapkir û   weşandin,    piranîya wan   berhemên    keda Mele   Mehmudê Beyazîdî bû.    Bê   Mele Mehmudê  Beyazîdî     A. Jaba  nedikarî bû  di derheqa Kurdan  de  ewqas    belgê  û pirtuk  kombikira… Tê gotin   ku  Mela Mehmudê  Beyazîdî  bi destê   xwe  57 pirtuk    an  nivîsî û an  berhevkir.   Ez  naxwazim  dûr û  dirêj    li  ser  vî zanayê Kurd   rawestim.  Ji ber ku  min  berê gotarek   dûr û dirêj   li ser  jiyana  wî û   berhemên  wî   nivîsîye (Heke hûn dixwazin  li  ser  Mele Mehmudê  Beyazîdî   hinek agahdarî  kombikin, dikarin    di arşîva Newroz.Com de   wê gotarê  bibînin û bixwinin)

 
Bazîl Nîkîtîn û Simkoyê Şikak

Zanayê Frensî   J.  De Morgan  di  dawîya sed  sala  19´an     pirtukek   li  ser  ziman  û zaravên   Kurdî nivîsî ye (Etudes   Linguistiques-Dialectes  Kurdes,  Lanque et   dialectes   du Nord de  la  Perse).     Sed  heyf  û mixabin      heta  niha pirtuka  navbirî         wekî hezaran   belgeyên     li ser Kurdan  nehatîye   wergerandin.

De  Morgan   wê  dema    diçe  ji  bo  devera Mukrîyan  li Rojhilatê Kurdistanê,   li  wê derê    zana  û pisporekî  Kurd  nasdike.  Navê  wî  zanayê Kurd   Seyfeddînxan  Serdar e.. Seyfeddînxan  Serdar  jî   Mele Mehmudê Beyazîdîyê     J. De  Morgan bû.

*De  Morgan    wisa  behsa     Seyfeddînxan  Serdar dike:

“Di vê  dawîyê de      wê dema   ez çûm   Mukrîyanê   min   hemû     belge û  dokumentên    di derheqa  zimên de    ji  Seyfeddînxan Serdar  wergirt.   Seyfeddînxan Serdar    mirovek bû  di hemû  Kurdistanê de    li ser biha û giranî û   nirxên  lekolînên wisa   agahdar bû.  Seyfeddînxan Serdar  wê demê  parêzgarê  Mehabadê bû.    Mehabad    bajêreke    ji alîyê  bav û bapîrên wî ve   hatibû rêvebirin.     Seyfeddînxan  Serdar,   bingeha   Zimanê Frensî,    zimanê Îngîlîzî, Almanî,   Erebî, Farsî û   Zimanê Kurdî  dizanî..  Em dikarin  bi asanî   fembikin,  agahdarîyên kesekî  wisa  şareza çiqas  binirxin”(Pirtuka  navbirî, rupela   17)


De  Morgan  beramberî  Seyfeddînxan  Serdar     xwe deyndar   dibîne.(Ezê  di gotarek  din de     li ser  vî zanayê Kurd rawestim)

Ji bo Aleksander  Jaba û  J. De  Morgan ,  MeleMehmudê Beyazîdî û  Seyfeddînxan  Serdar   çi bû, ji  bo  B. Nikitin jî    Mele Saîd  an  Qazîyê Kurdistanê jî  her   ew  bû..     Wê dema   mirov     pirtûk û   gotarên     B. Nikitin  ên   li ser  Kurdan   dixwine,  dewra   Mele  Saîd    bi şiklekî    eşkere û  dîyar tê  berçavan..   Sed  heyf  û mixabin   ji bilî  gotara   birêz Yaşar  Abdulselamoglu,  ku bi  navê  “MeleSeîd”   di Tirmeha  sala  1988 de   di  kovara Armancê  de hatibû  weşandin,   tiştek   li ser vî  zanayê  Kurd  nehatiye  nivîsandin.  (ez dixwazim li  vir  spasîya Kek  Yaşar  bikim,  ku gotara  xwe  ji min re  şand)   Hinek kesên  nezan û    neyarên Kurd   wek  Riza Zelyut Mele Saîd  û  Mele Saîdê Kurdî (Nursî)  jî tev lihev  dikin û  wisa  dinivîsin: 

 “1915-1918 arasında Rusya’nın Urmiye Konsolosu olarakgörev yapan Bazil Nikitin de Kürtler arasında dolaşmış; hatta Molla Said dediğiSaid-i Nursi ile görüşmüştür. Nikitin; Said-i Nursi’nin Rusların Doğu’dançekilmesinin Kürtler için kötü sonuçlar yarattığını söylediğini aktarmıştır.”(http://www.turktoresi.com/viewtopic.php?f=51&t=3223  )

Kesê  ku  li gel   B.  Nikitin  qisekiribû,  Mele Saîdê Kurdî  nebû,  Mele Saîd,  Qazîyê Kurdistanê  bû.    B.  Nikitin    di gotarek  xwe   de   li ser  helwestê  Mele Saîd beramberî  Rusan  jî radiweste..    Ez niha   nikarim   li ser    nezanîya  xwefiroşên wekî    Zelyut rawestim û diçimyekser    li   nav babetê.

Nikitin       di  sala   1923 de   beşdarî    li  “Kongreya   Navnetewî a    Dîroka  Olan” dike  û   gotarek bi  nave   “Mijarên  Olî   di  Nivîsarên  Kurdî de”pêşkêş  dike.    B. Nikitin    gotara  xwe    li ser   gotin  û  nivîsînên   Mele saîd   ava dike   û ûsa    behsa  Mele Saîd   dike:

“Nivîsarên ku  di   koleksîyona  min de  hene,    berhemên   dersên   zimanê    Kurdî ne li  Urmîyê.(1916-1917).   Mele Saîd,  Qazîyê Kurdistanê,   xelkê   navenda  bajêroka   Şemzînan,  ê Nehrîyê bû  ji  wîlayeta Musil.    Nehrî   wek Navçîya   jî   tê nasîn. Mele   Saîd   wê demê    wek sedan  malbatên Kurd  ên  Turkîyê li ber  êrîşên artêşa  Rusyayê   ên di  havîna  sala 1916 de   li  ser Musilê   revîyabû û hatibû  Urmîyê.

Ez û  Mele  Saîd  rêkketin  ku   ji bo   her  dersek Kurdî ,  Mele  Saîd  bi destxetê xwe   babeta  dersê   binivîse(rupelek).   MeleSaîd    nivîsara  xwe  bidengê   bilind  dixwend û  werdigerand.   Ez  qet  tevli  bijartina   babeta Mamoste  xwe   nedibûm.  Mele  Saîd     çi dixwast  û  baş didît  ew   dinîvîsî.  Ji ber  vê yekê  ye,  ku   di  koleksîyona min de     li  ser mijarên   cûr bi cûr   destxetên rasteqîn  ên  Kurdî hene………”

Nikitin  di  dewama gotara   xwe   de   wisa    dinivîse: 

“ji  bo beşa  Îslamî    a Kongreya   Dîroka  Olan, gotara  min    di derheqa   helwestê  Kurdan  beranberî    ol  ji wan   tekstan  pêktên,  ku  di  koleksîyona  min de   hebûn.(ango  destnivîsên Mele Saîd)  Eşkere  ye  em   ji  zu ve   bi saya  gerîde  û zanayan li ser  Kurdan   gellek tiştan  dizanin. Lê   wê  dema  em   belgeyên  ne weşandî û bi destê yekem   bidin ber çavan     çavderîyên şexsî,  nû    ên Meleyekî Kurd ê   musulman  û şareza,   cesaret  dide min  ku    belgeyên di  destê  min de  hene   pêşkêşî   pisporên  Îslamê  bikim.”

Nikitin   di  gotara xwe de      dibêje      dibe ku,  reşbînîya  Mele  Saîd   a  di  derheqa  Şêxan de      rast be. Şêx      bi lez      waz  ji xebatên  xwe  olî  tînin,  destpêdikin   dewlemend  dibin û   ferqa wan   axayan  namîne.   Şêx   wekî   baron û   keşîşên   çerxa navîn  dijîn.

Nikitin    di dewama  gotara xwe de      li  ser   çalakîyên   şoreşger   ên  Şêx  Ubeydullah  Nehrî (Bavê  senator  Şêx Abdulkadir)radiweste   û  dibêje   Şêx  ji  bo Kurdistana  serbixwe    beşek ji  Azerbeycanê  dagirkir û  di  dawîyê de jî  ji   alîyê hevpeymanîya Tirk û  Persan ve  şikestin xwar.   Şerên    şêxan di  nav  xwe de   û   ligel Tirkan    gellek  caran  Kurdistan    dikir   gola xwînê.  B.  Nikitin    bala  xwendekaran    dikêşîne  li  ser  çîrokek  kurdan   bi  nave  “Hikayeta Çakî   Serê Kurdan  Şikandîye”. Wisa   dîyare , ku    ev  çîrok a Mele  Saîde.    Li gor  agahdarîyên ku    Mele Saîd  dane  B.  Nikitin    beşek ji  Şêx  û Axa   xelkê  welêt  nînin û Kurdnijad jî  nînin,     lê   ji   naîftî  û  mêvanperwerîya  xelkê      sûd werdigirin  û  ji bo  berjewendîyên  xwe  ên  taybetî  kartînin.

 
Bazîl Nîkîtîn û hevjîna wî

Di destnivîs  an  jî  çîrokek  Mele Saîd  de   qala   Şerê    Şêxên Nehrîyê  û  Şêxên Barzan  wisa tête kirin :  

“Alîgirên Şêx  Abdulselam  Barzanî  roj bi roj  zêde  dibûn. Hozên  Guîrdî,  Mizûrî, Şîrwan û  Zebarî  desthilatê  wî  nasdikirin.  Şêx Ubeydullah Nehrî    ji  hêzbûna   Şêx  Abdulselam Barzanî   tirsîya.   Şêx  Ubeydullah   Nehrî   bi  hêzek  jî hemû   hoz/eşîretan  pêk hatibû komkir  û  êrîş bir li  Guîrdîyan.    Wî hemû   alîgirên Şêx  Abdulselam Barzanî  belawkirin û hinek jî ji  wan  kuştin.  Ji wir  çû  li ser  Şirwanîyan  û  ligel wan jî wekî  Guîrdîyan    helwest nîşan da   û  paşê jî  çû  li  ser   Mizûrîyan……………”

Di  derheqa   şerên  di navbera   Şêxên Nehrîyê  û ên Barzan de   heta niha   min  gellek tişt  nebihîstibûn.    Ligor  agahdarîyên   Mele Saîd, ku    dabûn  B. Nikitin   şerên  xwînavî  peydabûne..!!!

Alîgirên   Şêx Abdulselam Barzanî   roj bi  roj zêdebibin û   di dawîyê de  Şêx Abdulselam     wek  Mehdî dibînîn   û  jê re dibêjin:

  “Ya  Mehdî, rabe   em  êrîşê bibin   li  ser Şamê û   tu ê  li vir gellek  alîgiran   peydabikî.. Paşê  em ê   êrîşê bibin li ser  Stenbolê  û Stenbolê   jî dagirbikin.    Tu ê   bibî  Xalîfe!!  Sultanên Osmanî   mafên wan   ên  Xalîfetîyê nine  û  ew  zordar û despot in.”

Piştî   koçadawîyê a   Şêx Abdulselamê  Yekem,    Şêx   Mehemed     bû cîgirê  wî.   Ligor agahdarîyên  Mele Saîd   Şêx Mehemed    pir   xwendewar nebû û    peltek bû. Li  Kurdistanê   ji  meleyên   wisa  re digotin  “Nîvmele”  .   Şêx  Mehemed  jî   destpêkir     alîgirên xwe   perwerde  kir.    Alîgirên  wî  jî roj bi roj  zêdedibûn.    Şêx Mehemed    heftê du cara,  roja sêşem  û  înîyê   alîgirên xwe(jin û mêr)   li  gundê Barzanê komdikir û  ji wan re  tevecuh dikir.  Li ba  Kurdan   ev kevnoşop    wisa  ye, ku    şêx   di nav alîgirên  xwe  de rûdine  û destpêdike    qala secera  malbata  xwe û    olzaya  xwe dike.     Hemû   alîgirên wî  jî dest bi  zikrê dikin.

Bazîl Nîkîtîn û Mar Şîmûn

Piştî ku Şêx  Ubeydullah  Nehrî   ji alîyê  Rumîyan ve ji bo  Hîcazê hate  sûrgîn  kirin,  desthilata  Şêx  Mehemedê Barzanî jî   bi hêz bû.   Piranîya axayên    hozên deverê   desthilata wî naskirin.    Alîgirên   Şêx Mehemedî   destpêkirin    Şêx Mehemed  wekî   Mehdî  ditîn.  Ligor  wan    di  Hadîsê de  jî hatîye  navê Mehdî  Mehemed e.  Ji bo vê  yekê  jî  digotin  “Şêxê me  Mehdîyê rasteqîn e.”   Li wê demê   Şerê Pîroz   li dijî    Musilê destpêkirin û  gellek kes jî hatin  kuştin.

Di  wextêde Meleyek hebû  bi nave Mele Perrîssay,  kesekî zana û  têgihîştî bû.  Mele Perrîssay di nava hoza Zebarîyan de  wekî kesekî  birûmet  dihat nasîn.  Peywandîyên  xizmayetîyê ên Mele Perrîssay  ligel Zebarîyan  hebû. Alîgirên  Şêx  Mehemedî  Mele Perrîssay girtin û bi  şiklekî   hovane kuştin.Di vê derê de B. Nikitin  dibêje dab û nêrînên Kurdan  ji sala 1885 ve   heta niha   gelle guherîn li ser da hatine.

Di  navbera  Şêxên Barzan  û   Şêxên Becîl de  şerekî  xwînavî destpêdike  û   Şex   Mehemed  Sidiqî  Nehrî dikeve    navbera   wan     ji  bo   aşitîyê.  Wekî  tê  zanîn Şêx  Mehemed   Sidiq   Kurê  Şêx Ubeydullah Nehrî   û brayê Şêx Ebdulqadirê  şêhîd e..

Nikitin    beşa yekemîn  a   gotara xwe,    Qada  Kurdên Misilman nav dike  û   li ser Şêxên  Kurdistana  Tirkîyê  û  helwestê Mele Saîdberanberî  Cîhadê, çalakîyên  Tirk û Rusan di dema  şerî de   li Kurdistanê   şîrove dike.

Nikitin di  beşa  duyemîn a  gotara xwe  de   liser helwestê  Kurdên Misilmanberanberî    Şîîyan,   Cihûyan û Êzîdîyan  radiweste.

Di  beşa  yekemîn a  gotara  xwe  de  Nikitin  li  gor agahdarîyên   Mele Saîd    li ser hersê   Malbatên Şêxan,   ango   Sadat-î  Nehrî, Şêxên  Barzan  û Şêxên Beçîlê   radiweste. B.Nikitin  dibêje  van hersê  Malbatên  Şêxan  li Kurdistan Navîn  gellek  navdarin. Wek Nehrîyê,   Barzan û  Beçîl jî  di   wîlayeta Musilê  de  ne.  Barzan,    navenda   hoz/eşîreta Zebarîyan  û dikeve  alîyê çep  ê Rubara Zaba  Mezin.  Beçîl jî      dikeve  li nav  devera  Surçîyan   li  bajêroka  Amedîyê.    Ez  nizanim kargerîya  şerî  li  ser   Barzan û Beçilê   çawa bû.   Lê  wê  dema    em  li  ser malbata   Nehrîyan biaxivin,     II. Seyyîd Taha   berî demeke  ji alîyê  Îngîlîzan ve   wekî Qaymeqamê  Revandizê hate destnîşankirin (Revandiz   liKurdistana Başûr e)   Apê Seyyîd  Tahayê duyemîn      Şêx  Abdulkadir    berî  demeke bû  serokê Lîga  Kurd, ku   daxwaza Serxwebûna  Kurdistanê  dike. Şêx Abdulkadir    berê senator bû.  Niha  li Stenbolê  dimîne.

Malbata Nehrîyan  eslê  xwe dibin  li ser    Şêx Abdulkadir Geylanî.    Şêx Abdulazîz,   kurê  Şêx Abdulkadir  Geylanî  tê û  li  bajêrê Akrêyê  niştecî  dibe û  destpêdike  olzaya/ayînzaya   Kadîrî belavdike.  Şêx   Abdulazîz   li Akrêyê   koça  dawîyê  dike û merzelê  wî  wekî “Zîyaretgeh”  tê  nasîn.    Şêx Ebubekîr,    kurê  Şêx  Abdulazîz    diçe   li devera  Herkîyan    li Navçîyan li  gundê  Sitûnê niştecî  dibe.  Sê heta  çar  nifş/babikên vê  malbatê    li wir   dimînin.

Di  serdema  Mele Hacî   de   ev malbat   diçe   li gundê  Meleyan   li Xumaru   niştecî  dibe.    Heta  serdema   Mele  Salîh çend   babikên  wan li  vir  û   li gundê Demane  Sufla  dimîninin. Kurê  Mele Salîh   waz  ji   olzaya Qadîrî tine û  diçe  li ser ayînzaya    Neqşîbendîyê û  diçe  li NEHRÎYÊ     niştecî  dibe.

Berê  hemû  Şêxên  vê  deverê    alîgirên  Şêx Abdulqadir  Geylanîbûn   û   li ser  olzaya  Qadîrîbûn.  Kurd   jib o  Şêx Abdulqadir  Gawsêyê  Bexdayê an jî Merqedê Gawsî  dibêjin.   Li  gel   Mewlana  Xalid û   çalakîyên   wî olzaya/ayînzaya  Nexşîbendî     di demeke   kurt de     cîyê  olzaya  Qadîrîyê  girt.

Ligor  agahdarîyên   ku  Mele Saîd   dabûn   B. Nikitin  

“ di devera Şarezor de   Kurdek  ji rêza asayî hebû,   piştî  xwendina xwe a  li Medreseyê   dibe Mele  Xalid.  Mele Xalid   li Silêmenîyê  di Medresê de    dersan  ji bo  zarokan  dixwine. Mele  Xalid   di xewna  xwe  de  Şêx  Abdullah Dehlewî  wek  Derwêşekî  sade  dibînî. Şêx  Abdullah Dehlewî   ji  Mele Xalid re  dibêje    ´Ya Xalid   biçe   Hec û   tu ê   li Kabayê  derwêşekî   sade  wekî  min  bibînî, ku  hewl  dide spîyan  dikuje.  Şerm me  ke    yekser biçe   Ebaya   wî maç bike  û  ew ê  rîya  rast  nîşanî te bide.´   Mele  Xalid   gellek  guh    nade  vê xewnê  û   piştî demekê  xewna  wî  jibîra  wî diçe.  Piştî  çend salan   Mele  Xalid  biryar digire û   diçe   ji bo  Hec.   Li  Kabayê  Mele Xalid  dibîne   derwêşek li  pêş  çavên  Hecîyan     spîyên  xwe dikuje.  Mele  Xalid acîz dibe û   ji  derwêşî dipirse:   ´Li  gor kîjan   toreya  olî  tuvî tiştî  dikî   oh bêpûşîl/bêedeb´!!!    Derwêş  bersiva Mele Xalid  dide  û dibêje:  ´Ya  Xalid te  xewna   xwe ji  bîra kirîye.   Heke   tu  neçî    ji bo Dehlîyê,  rêya  rizgarîya  te  ê dirêj be´.    Mele  Xalid   yekser   ji  bo Dehlîyê   dikeve  rê û  li çend   salan   li ba   Şêx   Abdullah Dehlî  dimîne.   Piştî  ku   Mele Xalid   bû    Mûrşîdê olzaya  Nexşîbendîyê,  vedigere   ji bo  Silêmanîyê.   Serkevtinên  Mewlana Xalid  di  nav Kurdan de   ji  bo wî    gellek  girûgirift/asteng  peydakirin.  Ji ber  vê yekê  jî Mewlana  Xalid    Silêmanî hîşt  û  çû   heta  roja   dawîya xwe  Surîyê-  Salehîyê ma.”

Li  gor   agahdarîyên B.  Nikitin     Mele Saîd, Qazîyê Kurdistanê    nivîsara  xwe “Mewlana Xalid   mirovekî   oldar û  rast bû.  Lê tovên  ku     wî li  Kurdistanê  çand   jibo  vî welatî  sûdmend nebûn”

Li gor  agahdarîyên  B.  Nikitin    di dema   şerî de   Mele Saîd   çend    beyanname     li dijî   şerî   belavkirî  û  têda  daxwaz  ji   hevwelatîyên   Kurd   kirîye, ku beşdarî   şerî  nebin û  li  dijî    Fileyan şer nekin.

Li gor gotinên  Mele  Saîd   Qaymeqamê  Şemzînanê   li zivistana salên   1914-1915 de     ligel wî  danûstanek  kiriye.   Di wê  danûstanê de   Qaymeqam  ji   Mele  Saîd  dipirse  

“Ji  bo çi  tu   fetwa  nadî  ji bo şer ligel   fileyan ku   di nav  Kurdan de  dijîn ?    Bersiva  Mele  Saîd  Fetwayên  wisa  pêwîste    ji alîyê  Şêx ûl Îslam ve  bête pesinkirin.   Ev karekî  gellekî  mezin e,   yê  kesekî  wekî min, Mele, Qazî,  Muftî  û Kurd  nine.

Qaymeqam   dubare     ji Mele Saîd  dipirse û dibêje  rast e,  lê çima   tu   Fetwayê  didî  ku,    Kurd  Fileyên  di nav  Kurdan de  hene,  nekujin û  talan nekin ?  Te    heta niha  ne  bihîstîye,  ku  ŞêxÛl  Îslam Fetwaya    talanê  û kuştinê daye?  Ji  bo  vêyekê   jî    Îradeya   Padîşahê   ser  erdê  ê   Xalîfeya  Îslamê   derçû…    Pêwîste    Fetwaya Şêx ûl  Îslam  bête cihbickirin……..

Bersiva  MeleSaîd   wisa  ye:  Qebulbikin  ku  min  Fetwayek da.     Ez    ne ligor   Şerîatê û  ne jî   ligor  Qanûnê berpirsyar im.   Heta    niha   min  di  nav Şerîatê de   qet  tiştgek ne dîtîye û  bêje  , ku    xelkê     medenî û bê tawan   bikujin.   Ji alîyê  din    heta niha    Hukumetê  jî  emrê   kuştinê  nedaye. Berevajî    hukumet dixwaze   mafên herkesî  biparêze!!   Heke  em  bên  li ser    ragêyandina    Fetwaya Şêx ûl Îslam   û Îradeyê  Sultanî   herdu jî  dûr in  ji kuştin  û  talankirina  Rahîyan, ku    ji  dema Hz.  Mehemed  heta niha   dest  neavêtin  çekan û şer nekirin”

Nikitin   ev gotinên  Mele Saîd     ji   nivîsara   wî  a bi nave “ Dîroka  Cepheya Qafqasê,   ne Rusan û  ne  jî Tirkan   sîyasetek  başkirin”    wergirtîye.

Sed heyf û mixabin   gotarî  navbirî   heta  niha  nehatîye  destxistin û belavkirin.

Nikitin    didewama  gotara  xwe de   Mele Saîd  wek Mamosteyê   xwe destnîşan dike  û  dibêje:

 “Mamosteyê min  ê Kurd    bi hestekî   însanî    beramberî  bûyeran   radiweste”…………

Piştî  vê  guftûgoyê  Qaymeqamê  Şemzînanê   Mele Saîd  ji bo dadgehkirinê     dişîne   Musilê…   Lê  alîgirên Mele Saîd   li ser  rîya Musilê   êrîş   dibin  li ser  Tirkan  û Mele Saîd   azad dikin.

Wisa   dîyare,    ku     di dawîya  vê  bûyerê de   Mele Saîd  derbasî   Rojhilatê  Kurdîstanê dibe  û  li wir niştecî  dibe.

Di  dewama  gotara xwe  de    B. Nikitin   wisa  dinivîse: 

“ Wisa   bawer dikim,  ku   di nav  zanayên  olî de Mele Saîd  tenê  nebû, ku    li  dijî sîyaseta Cîhadê  rawestîya“……………

Li gor  agahdarîyên     B. Nikitin   Mele Saîd  gotara  navbirî  di havîna   sala 1917 an  de    nivîsîye.

Mele Saîd   dinivîsara xwe  de    wisa   dibêje: 

“ Kurd  ne tenê  amadebûn  pêşwazîya  leşkerên  Rusya bin,  di nava  Kurdan de    hestek li dijî Tirk  hebû  û dikaribû    çalakîyên  leşkerî ên arteşa  Rusyayê   li bereya Qafqasyayê  ji   asan bikira……..   Piştî   hatina     arteşa  Rusî,   bi taybetî jî  piştî   êş û azara ku   kurdan  ji alîyê Ermenîyan û   Keldanîyanve(Rusyayê Parêzvanîya wan  dikir)  dît, Kurdan  helwestê  xwe guherî û  bawerîya  wan  ji Rusan  nema….    Kurd ji pêtîya  baranê  revîyan xwe di binê  zîpikan  de  ditîn.   Arteşa  Rusyayê   gelê Kurd  ewqas   êşand, ku   ji   Sultan Reşad  û Enver Paşa   zêdetir    xizmeta dewlata  Osmanî  kir.”

Mele Saîd   di  nivîsara  xwe de    li ser  efserên  Almanî    û  durûyîyan wan  di  nav hêzên  Tirk  dike,   li ser  çewtî û  xeletîyên Osmanîyan   radiwest e û  dibeje: “berî  şerî  dikaribûn  rewşa  Ermenîyan  û Asurîyan baş  bikira û  dostayetî ligel Kurdan qayîmbikira….  Hemû  pêkve dikaribûn, bibin   dîwarekî  zexm”. Wê  demê  jî   belku  Tirkan   nikaribûn Qafqasyayê bigirin,  lê  ewqas erd jî  winda  nedikirin.

Wê dema  mirov    ji nêzîk ve   li  ser   gotinên  Mele Saîd radiweste,    sedemên  şerê Kurdan    li dijî  Rusan  jî zelal  dibe.     Bi rastî  jî   di destpêka şerî de  gellek  ji Kurdan   dixwastin  ligel Rusan     li dijî   Osmanîyan rawestin.      Pêş    di destpêkirina   şerî de   jî  hinek  peywendî hebûn.     Peywendîyên   Sîmko, Seyyîd Taha Şemzînî,  Şêx AbdulselamBarzanî,  Abdulrezak Bedîrxan  û  Kamîl Bedîrxan  htd…  Di  dema  Şerî de   jî gellek   peywendîyên   nû peydabûn… Li  devera Serhedê  û    Dersîmê…  li vir  helwestê  Alîşêrê  Nemir  gellek  balkêş e..(Hevalên  ku dixwazin   hinek  zêdetir li ser vê babetê agahdar bibin, dikarin gotara min  a   li ser   Hukumeta  Erzîncanê   bixwinin)

Di dawîyê de   wekî    Mele Saîd  dibêje: 

“Kurd  ji pêtîya  baranê revîyan xwe  di binê  zîpikan de   ditîn”


Çîrokên Mele Saîd, Qazîyê Kurdistanê

Hîkayeta Sûto û Tato

Sûto axayê eşîreta Doskanî ji gundê Oramarê ji ocaxa mala Mîrîye. Tato, axayê eşîreta Rêkanî ji gundê Rezge ji mala Mîkaîl Axa bû. Eşîreta Rêkanî ji zemanê qedîm heta nuke daîmî jêr destê axayêt Oramarîya/Horamarîya bûne û zemanê Sûto Axa zêdetir ketine bin destê Horamarîyan û Sûto û kurêt wî û brayêt wî. Hemî mezinêt ocaxa wî gellek zulim û tedayî li Rêkanîyan kirin, zêde aciz kirin. Êdî taqet û tehemul nema. Tato tazecahîl bû. Mirovekî gellek cesur bû di nav axayêt Rêkanîyan de. Kesek wekî wî peyda nebûbû. Çîdî xîreta wî tehamula zulma Horamaryan nekir. Gote brayêt xwe Temo, Hadî û Resul, hersê jî ji wî mezintirbûn: “ ez wekî hingo qebulnakim!! Xo di destê Sûto da nakim ço. Bo me mirin xweştire ji jîna ho. Ez bitewfiqa xwedê pence xo dê deme ber pence Sûto çi mirim çi mam. Brayêt wî û milletê wî gotin: “Tu çawa minasib dizanî ji xeberê te dernakevin, ema em dê mehfbibin. Me taqeta Horamarîyan nîne. Tato got: “ Bila mehfbibin, hîç zerar nîne. Eger galîp bûn ewe me heta qîyametê nav û namus qazanç kir, eger maxlub bûn dê mirin û rehet dibin. Bi her terzê bît, ez gellek razî me.”
Xulase hemîyan qerar inane ser dujminîya digel Horamarîyan. Rojekê wetu qewmî Heyo brayê Sûto dîsa li sira adetê xo hate gundêt Rêkanîyê dest kir bi qurtî tişt standinê. Tato û Temo digel deh mirovan çûne nik Heyo û gotin: “ derkeve ji nav millet me ji evro paş qebul nakin hung hat û çûyîna Rêkanîyê bikin.”
Heyo got: “ Em dê hêyîn, hung bi tiştekî nizanin”.
Wextê Heyo ho got, Tato derê Martînê da layê Heyo fîşekek li wî xisar kir. Li wê derê Heyo kuşt û xulamêt Heyo jî hindek kuştin û hindek helatin çûne Nêrwekê Gundê Sûto, ku mabeyna Nêrvekê û Rezge du saet kêmtire. Roja paşî Sûto hemi eşîreta Doskanî û Horamarî cima kirin û got: “ dê çim mala Mîkaîl Axayê Rêkanî bicarekî birînimeve û cîyê Rêkanî bi temamî zewtkim bo tola Heyo”.
Hemîyan gotin: “ Em hazirin tu çawa emir di fermoyî, tecawizê ji emrê cenabî axa nakin. Elbete tola brayê axa li ser me hemîyan lazime. Bi gotina axa wacîbe em şev û roj bixebitin li tola Heyo”.
Xulase Sûto digel leşkerê xo hate ser gundê Rezge û destkirin bi şerî. Mirovêt Tato kêm bûn, neşîyan ji derve şer bikin û xo havitine Qesra Tato. Di qesrê da şer digel leşkerê Sûto kirin û kewtine muhaserê. Leşkerê Sûto hicum dikirine derê Qesrê. Tato li ser tîrendaza hindavê derî rûniştibû, her care çar û penç ji wan dikûştin û didane paş.
Sûto got: “ Ho nabit. Lazime bi çirpe biçine bin Qesrê”
Çend darêt li gundê Rezge hemi birîn, qed qed kirin û kirine çirpe û çûn bo bin Qesrê. Şev saet çar û penç çirpe gehandine Qesrê. Hindek mirovêt leşkerî li ser çirpê çûne serbanêya Qesrê. Mirovêt Tato tengavbûn.
Tato got: “ Hîç netirsin mêr bo rojeke hone. Girtin û kuştin rêka mêrane , sebirkin, noke dê wan belavkim.”
Tato çar pênç lihêf di nav niftê helînan bi sere cilan vekirin, dirêjkirine nav çirpê. Agir berda çirpê. Swandêt Qesrê hemû ber bûn û nedisotin. Wextê gurrîya agirî ji çirpê bilind bû, hemû qiraxêt Qesrê ronabûn. Tato û xulaman şîlkêt tifingan liduyêk kirine leşkerê Sûto. Wê defhê bîst û çar kes temam kirin. Dîsa leşkerê Sûto ji Qesrê dane paş. Çirpê jî fayde nekir.
Sûto gazî kire Tato: “hingî dê çim te mehf kim. Ewe noke dê çirpê beran çêkim. Êdî tu neşê wî bisojî, dumahîye”.
Tato cewaba wî da û gazî kir: “ Min babe te ga, çirpê daran fayde nekir. Heta tu çirpê beran digîhînî Qesrê gellek dê dûr kêşit . Belku heta hinge xwedê bo me çareyekê biket.”
Destkirin bi çêkirina çirpê beran, emma wekî çirpê daran sanahî nebû.
Di wê mabeynê da xeber gehîşte hukumeta Amêdîyê, ku ewe 12 roje leşkerê Sûto li ser Qesra Tato ye û Tato digel mirovêt xo di mihaserê da ye. Qaymeqamê Amêdîyê zabitê cenderman digel bîst cendirman hinartine Rezge, ku bi her terzê dibit leşkerê Sûto ji ser Tato defh bikin.. Zabit û cendirme hatine Rezge, dîtin qelebalixekî mezine li ser Rezge. Fikirkirin ku ev şûle bi tundî çênabit. Bi tedbîr û hekîmane dê mumkîn bêt. Çûnkû gellek mirov hatibûne kuştin. Bi bîst cendirme bi şer defhkirin nedibû. Bi hîwî qebulkirin jî ji aqlî dûr bû. Zabit gote Sûto: “ Ez hatime mexsus bêjime te ku ez hez nakim mala te xirap bibît. Çûnkû tu axayekî xandan û muhteberî. Ewe hinde roje te ev leşkere înaye ser cîyê Rêkanî û şerî dikî. Deng gehîştîye wîlayeta Musulê. Walî xeber daye Qaymeqamê Amêdîyê min tiştekî ho zanîye tehqîqa maddî bike. Eger raste zû xeberê bide min, da xeberê bideme Walîyê Wanê eskerê şahane ji Wanê binêrim bo ser eşîreta Sûto û ji Wîlayeta Musulê jî du tabûr esker digel du topan dê hênin bo terbîya Sûto û mihafiza Tato. Mademke hoye selaha hale te eweye, yek saet ewil wê cemîhîyetê belav dikî. Em jî dê cewaba Walîyê Musulê didin, ku tiştekî mûcîbî ehmîyetî waqîh nebûye. Çend qulamêt Sûto û Tato li pişta gundî li ser mesela dizîya rezan du sê saetan şer kirin û ji yêk webûn, du ya sê mirov hatine birîndarkirin. Hingê tu mesul nabî. Eve min gote te qebûl dikî keyfa te ye, qebûl jî nakî keyfa teye”
Wextê zabitî ho got, hemi millet gote Sûto: “ em mala xo xirap nakin bi serê dewletan, ji me zêdeye. Eger sere eşîretane em hemi hazirin xo bo te bidine kuştin. Ema layê hukumetê bi me mumkîn nabit”

Xulase Sûto qebûl kir û leşkerê xo paşve bir. Zabitî gellek pare ji Sûto wergirt û minetekî mezin jî dana ser Sûto, ku “min şûle te sanayî çêkir….” Û gote Tato jî “ Selaha hale te eweye tu mal û eyal û xizmêt xo hemîyan neqil keye merkezê qeza Amêdîyê, xeber bideye wîlayeta û babî Alî li Stenbolê û mexdurîyet û mezlumîyeta xo bo hemi meqamêt lazime ber wechê teqsîl û beyan bikî, belkû hukumet te muhafiza biket. Eger ne tu neşêy xo ji zulma axayêt Horamaryan hifiz bikî û em hemi dê bo te şahîdîyê didin”

Xulase Tato jî qaneh û memnun kir û mala wî û mirovêt wî hemi digel xo birine Amêdîyê û gellek pare ji Tato qezenc kir. Çûnkû li nav Kurdan meselekî meşhur heye: Romî xertelin xoşîya wan ew e keleş mişe bibin. Wextê Tato bi mirovêt xo ve çû Amêdîyê, cîyê Rêkanî bê xudan ma. Şêx Mehemedê Siddiq jî qertelekî mezin bû. Cîyê Rêkanî jî keleşekî gellek xweş û qelew bû. Temeha cenabê Şêx gellek xalb bû. Fikra xo kir, ko bi terzekî sanahî cîyê Rêkanî bibite bin destê xo. Kaxezek mehremane digel du û sê mirovêt muhteber û zana û çend pare bo Qaymeqamê Amêdîyê hinart, ku “ez xwahiş dikem tu weto çêkey Tato muhtacî min bêt, bihête êre. Ez digel wî biaxivim û şûla wî ezê bidime çêkirin. Tu şûla wî li wê derê pîçek texîr bike”.
Wextê ku xeberê Şêx gehîşte Qaymeqamî gellek keyfxoş bû, muafiqê mexsuda Şêx emel kir, gote Tato: “ Rêkekî qaîmtir û bi sanahîtir min bo te milaheze kirîye. Eger çi lêre jî şûla te mumkîn dibêt, ema wîlayeta Musulê şûlan pîçek texîr dike heta netîce derdikevêt, mirov gellek aciz dibêt. Wîlayeta Wanê zûtir îcrahatan dikin û wîlayeta Wanê her çi heye di destê Şêx Mehemmedê Siddiq da ye. Ew her çi hez biket, diket.
Ez dibêjim eger tu û brayêt xo û çend muhteberêt eşîreta Rêkanî biçine Nehrîyê lalê Şêx Mehemed Sedîq şûla hingo dê zûtir çî bît. Û hem eşîretî û hem hukumetî zatê Şêx şirîk û piştiwan bît bo hingo, çêtire û pişta Sûto dê şikêt.”
Xulase Tato razî kir û ji Qaymeqam memnûn bû, ku rêkeke ho nîşa wî da. Tato ligel bra û muhtebaran hate Nehrê. Nêçîrê Şêx hate dawa wî. Wextê Tato hate lalê Şêx Mehemed Sedîq gellek îhtîrama wî girt û memnûn kir. Şêx ji Pawîyan ezman lustr bû. Bi terzekî dilê Tato razî kir. Gote Tato: “ Cîyê Qesra Rezge bifroşe min. Ez dê Qesrê temam qirab kim. Carekî dî ji nû dê mezintir û qaîmtir çêkim. Û bîst xulamêt xo dê danîme lalî te û sed tifing martini û suzenî didime dest mirowêt te. Û ji terefê hukumetê jî emirekî xususî bo mihafiza te dê deme tehsil kirin. Bi bedel wêhî mezinên Rêkanî deh yêka hasilata xo her sal bidine min”.
Tato got: “her emrê Şêx bi fermot, min qebule”
Xulase weto mihamela xo girêdan û Tato xelat kir û Sureçawuş digel bîst xulamêt bijare digel Tato hinartine nav Rêkanîyan û Qesra Rezge ji bin xirab kirin. Hosta hinartin destpêkirin bi çîkirina Qesrê. Tebeqêt binî nêzîkî temambûnê bûn. Sûto milaheze kir, eger Qesra Rezge bi wî terzî temam bibît û destê Şêxî bikevite nav Rêkanî, hinge Quweta Tato dêgehete dereceyekê, êdî neşêt beramberîya wî biket. Paşî bo axayêt Horamarî tengaweyekê mezin dê peyda bît. Çunkû rêka karwanê Horamarîyan bo layê Musulê, Akrê û Amêdîyê li nav Rêkanî diçît. Sûto hemî Doskanî û Horamarî gazî kirin û gote wan: “ Hung dizanin Tatoyê Rêkanî çawa dujminê meye”
“Belê axa çak dizanin”
Got : “Hung dizanin Şêx Mehemed Sedîq çawa xurt û tehemekare”.
Gotin: “Belê axa”
Got: “Hung dizanin eger Qesra Rezge li ser wî esasî temam bibît û Şêx digel Tato mutefiq bibît cîyê Doskanî û Horamarî dekewite miheserê. Em hinge lazime bibine cûyêt Tato, eger na najîn”
Hemîyan pêkve gotin: “ Belê axa dizanin weye û zêdetire”
Sûto gote millet xo: “ Bes madem hung wane hemîyan tesdîq dikin, hung bo çi tedbîra girtina pêşîya wane nakin.? Noke em di mabeyna mirinê û jînê da ne û mirin nêzîktire. Bes yan hung tedbîrê bikin û ez dê tabîhî fikra hingo bim, yan ez bikim hungo muafiqî gotina min emel bikin”
Hemîyan gotin: “ Heta wucuda zatê axa hazire , kes ji me xwudan rêy nîne. Her rêyekî axa bi fermot, wezîfa me îtahate”
Sûto got: “Madem ku hung ho mutîh bin, qerar bît, ez û wucuda xo feday mesleheta hale hingo bikem.”
Ewlen got: “ Ey millet hung dizanin eger ez tenazul bo Şêx Mehemed Sedîq bikem, feqet gundekî hingo bideme wî ew dê gellek ji min memnun bît û îhtîrama min gellek dê ji îhtîrama Tato zêdetir bît”
Hemîyan gotin: “Bawer dikin waye wekî axa difermot.”
Sûto got: “ Bes herçi bikem bo xatirê hingo ye, bo xo nîne. Fikra min noke eweye hucum bikene Rezge Sureçawuş û xulamêt Şêxî bikujin û nehêlin Qesra Rezge temam bikin. Hung çawa minasib dizanin?”

Hemîyan gotin: “ em hemi li ser reya axa hazirin. Çunku madem Qesra Rezge temam bû, em dê mehf bibin. Bes bo me şer selahatire, da eger mehfbibin bi şeref û namus mehfdibin, ne bi rezîl û bê şeref”.
Xulase digel speed neh sed mêr Doskî û Horamarî hucum kirine ser Rezge. Wê rojê Tato û mirovêt xo çûbûne Amêdîyê ku mallet xo bînine Rezge. Sûrçawuş digel bîst xulaman hazirbûn. Qesr jî dirust nebûbû.. Saetekê şer kirin. Ji hemî qiraxan leşkerê Sûto dewre li wan da. Sûre û xulamêt xo çûne xanîyekî. Ew xanî bo şerî çak nebû. Mirovêt Sûto gehîştine bin dîwarêt Xanî. Di kulekanda Sûre du û sê mirovêt Sûto kuştin. Emma fayde nebû. Ji hemi rexan agir berdane xanî. Sûre digel 12 xulaman hatine sotin. Heta şîyan şerkirin û çekêt xo nedan. Heft xulaman aman xwastin û derketin. Sûto gote wan heftan: “Çekêt xo bidin herine nik Şêxê xo bêjine wî carekî dî xeyala cîyê Rêkanî nekin. Heta kurekî Mala Mîrî maye mumkîn nîye kes bi rehetî teserifê di eşîreta Rêkanî da biket”

Ew heft xulam hatin, rûs, bêçekkirêt, şerminda. Hemî miteheyîr man û gotin: “ ewe çi hale?”
Wan jî hale xo bi temamî hîkayet kirin. Wexta heft xulaman hîkayeta hale xo bo Şêx Mehemed Sedîq beyan kirin, Şêx xayet aciz bû. Ji du cihetan yêk ewe bû, genim û birincê Rêkanî nehate destê wî. Yê dî ewe bû û bênamusekî mezin hate wî.
Şêx kewte fikra tola wî waqîhî. Hemî mezinêt xo hazir kirin û meşûret bi wan kir. Got: “Hung çawa selah dibînin?”
Hindekan gotin: “ Dê leşkerekî mezin ji eşîretan duristkin biçine ser wî, hemîyan birinînewe”.
Hindekan gotin: “ Selah eweye Ehwalî wî bi temamî bo walîyê Wanê û walîyê Musulê bête beyankirin û li hukumetê bihête mehkumkirin û bi destê hukumetê bihêne terbîye kirin.”
Hindekan gotin: “Çake Hezretî Şêx Ebudlrehîm Axa teltîf bikin. Ew jî mala Mefîye. Mabeyna wan û mala Mîrî daîme nexoşe. Hingê ew û Tato dibine yêk. Dujminê ji derwe û naw da peyda bûn, dê perîşan bît”.
Hindekan gotin: “ dê nijdan beyne gundêt wan û çîne ser rêkêt karwanêt wan nahêlin rehat bît, heta bi temamî tola xo dikinewe”.

Xulase her yêkî rêyek got. Bende heqîr Mela Saîd li meclîsê hazir nebû. Li medresê bûm. Dersa feqîyan digot. Xulamek hat got : “ Şêx te dixwazît”. Bende çû hizura Şêx û fermo: “ Tu çawa selah dizanî bo tola Sûreçawiş û xulaman?”
Bende got: “ ez mela me û tazecahîlim, şûlêt sîyasî nizanim. Min ne gellek, belkî piçek jî têkîlîya umerêt dinyayê nekirîye. Wêt ehe bêt hazir hemi aqildarin, mezinin û şûl dîtine. Ewan elbete ji bende çêtir dizanin.”
Şêx Fermo: “ weye wekî dibêjî. Emma ez hez dikim rêya xo beyan key çi rast û çi xirab. Çunku wane hemîyan reya xo beyan kirine”.
Bende got: “Ji hemi reyan gişk meqbûlî nezera mubarekî hezretî ruhîna feday bûye?”

Şêx Fermo: “Heşta min çi îzar nekirîye. Heta tu jî reya xo dibêjî.”
Bende got: “ Xwahş dikem bizanim rêyêt wan çine, da eger muafiqî fikra bende bin, tesdîq bikim. Eger muafiq nebûn, hingî bi qeder aqlê xo bende jî dê tiştekî erzî huzîra mubarek diket.” Şêx rêyêt meclîsê ket ket hîkayet kirin û got: “Ewêt hene rîyêt wan bizanim ka tu dê çi bibêjî.”
Bende got: “ Rêya leşkerê eşîretê bê îtlahî û bê têkîlîya destê hukumetê xirabe, herekatêt xudserane dumahî bahsê xisaret û nedametîyê ye. Nijdekirin û karwan şêlandin jî şûlê eşqîyane. Layîq nîne bo mezinatîya şan û şerefa Hezretî Mewlay bendegan. Teltîfa Ebdulrehman Axa waqîyen çake. Ema di wî asnayê da wextê muefeqîya Sûto zehmete ku fayde bidet bo meqsûda me. Û eger fayda bidet jî dereng dibet. Beyana ehwalê wî bo walîyan û mehkumkirina wî li hukumetê elbete lazime û şertê ewile. Belê ew hind bitenê jî kafî nîne. Derdê me derman naket. Nîhayet hukumet dê wî heps biket, paşî mudetekî gellek pare dê wî wergirît û wî berdet. Hingî Sûto dê xurtir bît û şûla me dê asêtir bît. Bende ho minasib dizanit, ewilen beyana hale wî bo hukumetê. Paşî tehsîla emir resmî û dana deh cendirme bo tehmîra Qesra Rezge û îqrara Tato li hukumetê ku gundê Rezge û Qesra Rezge min firotine Şêx Mehemed Sedîq. Û hukumet ruxset bidet ku Şêx Mehemed bo muhafaza Gundî mirovêt xo bi sîlah danîte Rezge. Hingî her waqîyekê biqewmit sûç bo Şêx nîye, bo Sûtoye. Dîyarêt gellek çak bo qaymeqamê Gewêrê û bo qaymeqamê Amêdîyê binêrin. Dilê wan çak xoş bikin. Weto ku derheq Şêx daîmî çakî û derheq Sûto daîmî xirabî binivîsin. Û çarsed mêran , sed Şemdînan, sed Gerdî, sed Herkî, Sed Muzîrî ke ewe xo bi mihubêt te dizanin digel Tato rêke Rezge heta Qesr temam dibêt. Cendirme û hosta li ser Qesrê bin. Ewan mêrane her şevê biçine ser gundekî Doskanî. Hingî hem aşîretî dê tola me bît, hem hukumetî. Û meqsûda Şêx ku teserfa Rêkanîye, ew jî dê hasil bît. Û her çar eşîret jî dê bine dujmin digel Sûto. Êdî ne ew û ne ewladê wî ji destê wan çar aşîretana rehet nabin”.
Dom dike…….

Wextê bende ho tertîbî beyan kir, Şêx weto keyfxoşbû, weto kenî mumkîn bû mirîşkek bi hemi peran biçite di devê wî da. Şêx Mehemed Sedîq got: “ Aferîn Mela Saîd, rêya te ji hemîya çîtir kevte aqlê min. Dê emel bi rêya te kem û ehlê meclîsê jî hemîyan gotin: “Elheq rêya wî ji hemîyan munasibtire û bi faydetire.”

Şêx fermo: “Bes madem rêya te ji hemîyan minasibtir bû. Ez hez dikim tu zehmetî bikêşî biçî Rezge li nik mirovêt min bî, heta Qesr temam dibît û bê rêya te kes çi herekete neket”. Hindî bende rica kir wezîfa min nîne, emma Şêx mecidtir bû.

Xulase çarsed mêr bi terzê bende gotibû, deh cendirme hazirkirin teslîm bende kirin. Bende erzê Şêx kir: “ Ez hez dikim Şehabeddîn Xwarzayê Şêx û Mela Musa katibê Şêx û Fetas Axa Wekîlê Xercî Şêx ew herseke jî bihên.”

Şêx emr fermo: “ Ewe bo çine? Lazim nîne. Madek ku tu çû, kesê dî hacet nîye”.

Bende got: “ karîte giran dibît gellek mile xo bidine bin. Eger ne mile yekê bitenê dê binda şikêt. Ewe şûlekî mezine. Gellek xiymet hene. Eger hemi hizmetan yek biket, fikra wî dê mişeweş bît. Şûl dê aloz bît. Şehabeddîn çunku xwarzayê Hezretî Şêx e. Sehim û sîyaseta wî zêdetire. Lazime ew bihêt bo qumandarîya xulaman. Mela Musa lazime bo kaxez û nûsîn û meşweret kirina omuran. Qitas Axa lazime bo dana erzaqê xulaman û cimakirina hasilatê. Eger wana hemîyan bende biket, fikra dê parçeparçe bît. Hela muşkulatan neşêt biket”.

Dîsa hemi ehlê meclîsê tesdîq kirin û gotin: “Wetoye wekî Mela Saîd dibêjit.” Şêx jî tesdîq kir û dîsa aferîn got û em hinartin.

Şewê çûne Merzê û Bêgoz. Roja paşî çûne Şîwa Herkî. Roja paştir çûne Dêrî. Wê şevê pênce mêr destbijarî me hinartine çîyayê Hindawî Piramîzî, ku serhedê Rêkanî û Herkîyan û Doskîyane. Çunku eger ew çîya bête girtin kes neşêt biçite layê Rêkanî. Digel speed em rabûrîn. Yêk menzîl me hajo, ne rûniştin heta gehîştine Rezge. Wextê em gehîştin wê derê, nîv saetek mabû bo mexrebê. Wê saetê sed mêr, ji her eşîretekê bîst û pênç me hinarine girê pêş Nêrvekê Gundê Sûto. Bende weto tenbîh li wan kir, ku kes çi tifengan nehawêjit û hucum nekin heta sibê ez bi xo têm. Eger ew şevê Sûto hilat çû, çake, eger ne dê dewrê li gundî nahêlin kes derkevit. Wê şevê xefîyêt Sûto li nav Rêkanî hebûn. Xeber dane Sûto, ku wî keredî quwetekî weto hatîye Rezge. Hem eşîretî hem hukumetî, ku êdî tu neşê li Nêrvê rune. Wê şevê Sûto helat çû Horamarê. Digel speed em yêt may li Rezge çûn gehîştîne yêt çûye Girê pêş Nêrvêkê. Me pêkve dewre li gundî da û şêlkêt tifingan kirine gundî. Çi deng ji gundî nehat. Hêdî-hêdî xulam parastine gundî zanîn çûle kes têda nîye. Em jî çûne Gundî. Me gotî Tato: “ Wê care nobeta te ye. Tola xo weke”.

Tato û mirovêt wî agir berdane Qesrêt Nêrvekî û gund hemi sutand. Wextê tirîyan bû. Leşker çû rezan barêt Tirî înan bo Rezge. Hostan destkir bi çêkirina Qesrê. Roja paştir sed mêr me li Rezge hêlan, sê sed mêr digel Ahmed Begê Berêsorî, ku yek bû ji çawişêt xulamêt Şêx Mehemed Sedîq, me hinartine ser gundê Bîrê û gundê Çê. Temîz talankirin û pezê wan û hêstirêt wan hemi înan hatine Rezge û me kaxez bo Şêxî hinart , ku : “ Elhamdullah saya hîmeyeta ecdadê alînijadî Hezretî Şêx arwahna fedayî balikmal mufqit gehîştine Rezge.

Şêx gellek keyfxoş bû. Tebrîka fitûhatêt me bo me şerefî asdar fermo nusî bû: “ Zaten daîmî umêdî dahî ji kemala fîraset û dîrayet û cesareta emsalê hingo ji wan fitûhatêt meserret engîz zêdetir heye. Wefeqekim Allah Amin, el daîmî Sedîq.

Biçine ser behsê hale Sûto. Wextê Sûto Horamarê, Mela Hessen Şûkî, ku katibê wî bû û qazîyê Doskanî û Horamarî bû. Hinarte lalê Tahîr Axayê Gewerî. Wextê Mela Hessen hate lalê Tahîr Axa got: “ Sûto Axa ez hinartime xizmeta hingo. Tu Esad Axa sere me hemi eşîreta Doskanî û ehzabê hukumeta Gewerê ye. Xizmatî û dostînî bo rojekî hoye. Noke tedbîra me çîye û em çibikin çake?”

Tahîr Axa mirovekî têgîhîştîye. Gote Mela Hessen: “ Hindî ez mulaheze dikem, noke bo Sûto jî xeyrî razîkirina Şêx Mehemed Sedîq çi rê nemane. Çunku sere wî digel Tato û digel xulamêt Şêxî û kuştina Sûreçawuş digel 12 xulaman mehlumî hemi meqamatan bûye. Hukumet teraftarê Şêxî ye. Bes noke lazime dilê Şêxî bête xoşkirin. Mela Hessen got: “ Belê waye wekî di fermoyî. Ez jî weto dizanim. Emma nizanim rêka dilxoşkirina Şêxî dê çawa bît. Tahîr Axa got: “ Heqîqet bi zehmete. Emma eger mumkîn bêt tu bişêyî biçî Rezge lalî Mela Saîd ji wî bipirsî, mumkîne ku ew rêkekê bo te bêjît”

Domdike..

Hemîyan gotin: “ em hemi li ser reya axa hazirin. Çunku madem Qesra Rezge temam bû, em dê mehf bibin. Bes bo me şer selahatire, da eger mehfbibin bi şeref û namus mehfdibin, ne bi rezîl û bê şeref”.
Xulase digel speed neh sed mêr Doskî û Horamarî hucum kirine ser Rezge. Wê rojê Tato û mirovêt xo çûbûne Amêdîyê ku mallet xo bînine Rezge. Sûrçawuş digel bîst xulaman hazirbûn. Qesr jî dirust nebûbû.. Saetekê şer kirin. Ji hemî qiraxan leşkerê Sûto dewre li wan da. Sûre û xulamêt xo çûne xanîyekî. Ew xanî bo şerî çak nebû. Mirovêt Sûto gehîştine bin dîwarêt Xanî. Di kulekanda Sûre du û sê mirovêt Sûto kuştin. Emma fayde nebû. Ji hemi rexan agir berdane xanî. Sûre digel 12 xulaman hatine sotin. Heta şîyan şerkirin û çekêt xo nedan. Heft xulaman aman xwastin û derketin. Sûto gote wan heftan: “Çekêt xo bidin herine nik Şêxê xo bêjine wî carekî dî xeyala cîyê Rêkanî nekin. Heta kurekî Mala Mîrî maye mumkîn nîye kes bi rehetî teserifê di eşîreta Rêkanî da biket”

Ew heft xulam hatin, rûs, bêçekkirêt, şerminda. Hemî miteheyîr man û gotin: “ ewe çi hale?”
Wan jî hale xo bi temamî hîkayet kirin. Wexta heft xulaman hîkayeta hale xo bo Şêx Mehemed Sedîq beyan kirin, Şêx xayet aciz bû. Ji du cihetan yêk ewe bû, genim û birincê Rêkanî nehate destê wî. Yê dî ewe bû û bênamusekî mezin hate wî.
Şêx kewte fikra tola wî waqîhî. Hemî mezinêt xo hazir kirin û meşûret bi wan kir. Got: “Hung çawa selah dibînin?”
Hindekan gotin: “ Dê leşkerekî mezin ji eşîretan duristkin biçine ser wî, hemîyan birinînewe”.
Hindekan gotin: “ Selah eweye Ehwalî wî bi temamî bo walîyê Wanê û walîyê Musulê bête beyankirin û li hukumetê bihête mehkumkirin û bi destê hukumetê bihêne terbîye kirin.”
Hindekan gotin: “Çake Hezretî Şêx Ebudlrehîm Axa teltîf bikin. Ew jî mala Mefîye. Mabeyna wan û mala Mîrî daîme nexoşe. Hingê ew û Tato dibine yêk. Dujminê ji derwe û naw da peyda bûn, dê perîşan bît”.
Hindekan gotin: “ dê nijdan beyne gundêt wan û çîne ser rêkêt karwanêt wan nahêlin rehat bît, heta bi temamî tola xo dikinewe”.

Xulase her yêkî rêyek got. Bende heqîr Mela Saîd li meclîsê hazir nebû. Li medresê bûm. Dersa feqîyan digot. Xulamek hat got : “ Şêx te dixwazît”. Bende çû hizura Şêx û fermo: “ Tu çawa selah dizanî bo tola Sûreçawiş û xulaman?”
Bende got: “ ez mela me û tazecahîlim, şûlêt sîyasî nizanim. Min ne gellek, belkî piçek jî têkîlîya umerêt dinyayê nekirîye. Wêt ehe bêt hazir hemi aqildarin, mezinin û şûl dîtine. Ewan elbete ji bende çêtir dizanin.”
Şêx Fermo: “ weye wekî dibêjî. Emma ez hez dikim rêya xo beyan key çi rast û çi xirab. Çunku wane hemîyan reya xo beyan kirine”.
Bende got: “Ji hemi reyan gişk meqbûlî nezera mubarekî hezretî ruhîna feday bûye?”

Şêx Fermo: “Heşta min çi îzar nekirîye. Heta tu jî reya xo dibêjî.”
Bende got: “ Xwahş dikem bizanim rêyêt wan çine, da eger muafiqî fikra bende bin, tesdîq bikim. Eger muafiq nebûn, hingî bi qeder aqlê xo bende jî dê tiştekî erzî huzîra mubarek diket.” Şêx rêyêt meclîsê ket ket hîkayet kirin û got: “Ewêt hene rîyêt wan bizanim ka tu dê çi bibêjî.”
Bende got: “ Rêya leşkerê eşîretê bê îtlahî û bê têkîlîya destê hukumetê xirabe, herekatêt xudserane dumahî bahsê xisaret û nedametîyê ye. Nijdekirin û karwan şêlandin jî şûlê eşqîyane. Layîq nîne bo mezinatîya şan û şerefa Hezretî Mewlay bendegan. Teltîfa Ebdulrehman Axa waqîyen çake. Ema di wî asnayê da wextê muefeqîya Sûto zehmete ku fayde bidet bo meqsûda me. Û eger fayda bidet jî dereng dibet. Beyana ehwalê wî bo walîyan û mehkumkirina wî li hukumetê elbete lazime û şertê ewile. Belê ew hind bitenê jî kafî nîne. Derdê me derman naket. Nîhayet hukumet dê wî heps biket, paşî mudetekî gellek pare dê wî wergirît û wî berdet. Hingî Sûto dê xurtir bît û şûla me dê asêtir bît. Bende ho minasib dizanit, ewilen beyana hale wî bo hukumetê. Paşî tehsîla emir resmî û dana deh cendirme bo tehmîra Qesra Rezge û îqrara Tato li hukumetê ku gundê Rezge û Qesra Rezge min firotine Şêx Mehemed Sedîq. Û hukumet ruxset bidet ku Şêx Mehemed bo muhafaza Gundî mirovêt xo bi sîlah danîte Rezge. Hingî her waqîyekê biqewmit sûç bo Şêx nîye, bo Sûtoye. Dîyarêt gellek çak bo qaymeqamê Gewêrê û bo qaymeqamê Amêdîyê binêrin. Dilê wan çak xoş bikin. Weto ku derheq Şêx daîmî çakî û derheq Sûto daîmî xirabî binivîsin. Û çarsed mêran , sed Şemdînan, sed Gerdî, sed Herkî, Sed Muzîrî ke ewe xo bi mihubêt te dizanin digel Tato rêke Rezge heta Qesr temam dibêt. Cendirme û hosta li ser Qesrê bin. Ewan mêrane her şevê biçine ser gundekî Doskanî. Hingî hem aşîretî dê tola me bît, hem hukumetî. Û meqsûda Şêx ku teserfa Rêkanîye, ew jî dê hasil bît. Û her çar eşîret jî dê bine dujmin digel Sûto. Êdî ne ew û ne ewladê wî ji destê wan çar aşîretana rehet nabin”.
Dom dike…….

Mele Hessen ji lalî Tahîr Axa geryawe qesta lalî bende kir. Xo gîyande gundê hîşî ji eşîreta Rêkanî, gundê Mesîhîyane û saetekê dûre ji Rezge. Şevî Mele Hessen li wê derê ma. Subey zû me dît mirovekî nesranî ji Hîşê hate lalî me û got: “ hez dike Mele Saîd bi tenê bibînim”. Wexte bende dît, got: Melayê Sûto li mala me rûniştîye, dibêjit qewî hez dikim bihême lalî Mele Saîd, çend xeber hene erz bikem. Emma newêrim bêm. Ji ber ku qerawlan neku min bikujin”. Bende jî 9 xulam digel Nesranî hinartin. Min got: “ Herin Melle Hessen ji Hîşê bi selametî bihînîn êre. Mûyek ji serê Mela Hessen bikevit hingê hemîyan dê kime armanca martînan.”

Xulase, xulam çûn Mela Hessen îna. Du şevan ma lalî me. Hemî giftûgo me kirin. Bende gote Mela Hessen: Eger Hezretî Şêx Sûto qebul biket û ji kuştinê efû biket tu wehdê didîy ku Sûto biçite huzura Şêxî?”. Got: “ Belê, emma bi şertê ku Sûto emîn bêt ji ruha xo.”

Bende got: “Bes tu here lalî Sûto bi temamî digel wî biaxive û qewlê ji wî wergire. Heta tu têyewe ez jî dê ligel Hezretî Şêx muxabire bikem û bizanim rêya Şêxî çîye?.”

Mela Hessen me hinarewe bo lalî Sûto û bende destkir bi kaxez nûsînê û sual û cewab ligel Şêxî. Çûnkû bende adetî mehmurêt Osmanîyan dizanî, ku çi wextan qewl û fêhlêt wan muafiq nîne. Ji xeyrî patina kebaba xereza xo çi meqsûdê dî nîne. Me dizanî ku mehdetekî dî Sûto tengawken, heta pareyekî zor ji Şêxî dixwin.

Paşî dumahî hêdî hêdî dê Sûto teltîf kin, heta gellek pare ji wî jî dixwin. Kesek bo kes mehf nakin. Bende wetu selah û minasib dît ku Şêx Sûto qebûl biket, hêşta şûl ji destê wî dernekewtî.

Xulase bi wî mezmûnî bende bo Şêxî nûsî û keyfîyeta hatin û çûn û axivtina me digel Mela Hessen bi tefsîl me bo huzura Şêx beyan kir û hinart. Hezretî Şêx cewab bo bende hinar: “ Her terzî ku mucîbî hifza şeref û namusa daîmî bet di wê maddê de tu wekîl û mezûnî Zîn pes hîç hacet bi muracîha dahîmî nîne. Çawa bifikra xo dizanî emel bike azîzîm We selam Mehemed Sedîq”.

Wextê ev cewab hat, Mela Hessen jî roja paştir hate Rezge. Mela Hessen got: “Eger tu lalî Şêxî xatircemh bî, ez jî layê Sûto xatircemhim, ku xeber ji min dernakeve.”

Bende got: Madem waye ewe em herdu wekîlin. Ez ho selaha Sûto dizanim. Tahîr Axa û Alî Efendî Beylanî digel xo bibet biçite Nehrî. Ser merqedê Seyîd Taha da Şêx wî efû biket. Eger Sûto wêhe neket, tu dizanî ew li dewletê mehkume, dihête mehf kirin”.

Mela Hessen got: “Eger tu dizanî dê ho çîbit. Ez dê wêhe kem.”

Min jî temînat da Mela Hessen ew jî çû bi wî terzî bo Sûto got û Sûto jî qebûl kir. Digel Tahîr Axa û Alî Efendî çû Nehrîyê. Şêx gellek kêfxoş bû. Çûnkû daîmî meqsûda cenabî Şêx arekî hûr bû ji nav du beret req. Ew di xema Sûreçawiş da nebû, wî pare divîya. Gote Sûto: “ Bo xatirê Tahîr Axa û Alî Efendî û bo xatira şerefa merqedê bapîr xo min tu efû kirî ji kuştinê, girtinê û surgînkirinê. Emma hêtîmêt Sûreçawiş feqîrin û hêtîmêt xulaman bêçarene. Xwîna her yekê sed lîrane, hezar û du sed lîrebidet û bi xêr biçîte mala xo.”

Sûto jî qaneh bû. Du cendirme û heşt xulam dane Sûto, ku biçite nav Doskî û Horamarîyan, ku hezar û du sed lire bo Şêxî cima ket û bînît. Xulase çû sê hezar lire zêdetir pilate kir li ser eşîreta Doskî û Horamarîyan û tehsîlkirin. Hezar û sê sed dane Şêxî û yê zêde bo xo hilgirt.

Wextê ku Sûto milaheze jir, têgîhîşt, ku eger Tato mirovê Şêx bit û daîmî xulamêt Şêxî lalî Tato bin, hale wî ê nexoşbit û menfiheta wî dê kêm bit. Got çake tedbîrek wetû bikem Tato bi dostînîyê telef bikem. Paşî salekê ku cîyê Rêkanî temamî kewte destê Şêxî û hasilata Rêkanî ji kerî guh negihîşte Tato. Sûto zanî kewlî heye ku Tato bê lêbînît.

Sûto Mela Hessen hinart lalî Tato, ku bêjite wî: “ Her çi çûyî, çû bila bê ez û ew ahdekê bigirin ji noke wêve bibine dost, çi caran zerara yekûdu nekin. Şêx Mehemed Sedîq ejderhaye, dê me herduyan bixwit. Ewe saleke ew dizanît çi menfehat gehîştîye wî. Ferqa wî û Kurmacekî nîne li nik xulamêt Şêxî. Mademkî Şêx dê me mehf ket, em misamehe bikin selahatire. Eger bawer neket, ez dê keça xo jî didime wî da çak bawer biket, ku ez ji dil meslehetê dixwazim.”

Mela Hessen çû lalî Tato bi wî terzî bo Tato got. Temam kewte aqlê Tato û qebul kir. Sûto kiça xo da Tato. Rojekê Tato hacetek peyda kir, hemi çekêt xulamêt Şêx Mehemed Sedîq standin û xulam bêçek kirin der. Hatine lalî Şêxî. Şêx gellek aciz bû. Emma fayde nekir. Çûnkû Sûto û Tato temam mitefiq bûn û Şêxê Barzanî jî dujminê Şêx Mehemed Sedîq bû.

Sûto û Tato pêkve çûne lalî Şêxê Barzanî û bûne tabihêt wî. Du salan ho rabirin. Tato temam xatircemh bû. Paşî Şêx Mehemed Sedîq mir û Şêxê Barzanî ji Hukumeta Osmanî îsyan kir. Hêdî hêdî esbabêt Sûto muheyaya bûn, zanî ku êdî Tato çi penah neman û Sûto muleheze kir: “ Çake li Hukumetê jî wî mehkûm bikem da çi rê bow î nemînin. Paşî wî bifewtînim”.

Xeber da Tato ew her sal hinde pareyî û exnamî didete Hukumetê çi luzum heye? Hemî eşîreta Doskan nîweka wî nadin. Ew sale wextê pezhejmarê heywanên Rêkanîyan binêrete lalî me, heta memurê dewletê diçin. Paşî pezê xo bibin. Tato jî we kir. Sûto bi mexfî xeber da Qaymeqamê Amêdîyê: “Halê Tato ewe ye, hindî nesîhet dikem, qebûl naket. Nizanim çi bikem. Ji tirsa dewletê newêrim terbîye bikem. Eger ne li nik min terbîya wî ji aw xwarinewekê sanahîtire”.

Qaymeqamê Amêdîyê cewabekî gellek bi teşekûr û memnunî bo Sûto hinart û gotibû: “ Tu mezûnî her kesekî zere qeder xîyanetê digel dewleta Alîya Îslamîyê biket, terbîye bike”

Sûto temam xatircemh bû. Rojekê xo nexoşkir û kete nav nîvînan. Xeber bo hemi Dostan û xizman hinart, ku Sûto nêzîkî mirinê ye. Bila hemi bên da wextê mirinê hazir bin. Mela Hessen li nik balgê wî rûniştibû. Li dû yek sureyê yasîn dixwend. Hemî qewmê wî cima bûn û bo wî digirîyan. Cewab dane Tato ku ew jî zavayê Sûtoye, bila bihêt û kiça Sûto jî digel xo bînit, ku ewe axa li ser mirinê ye. Ne ku carekî dî bi saxî pêkdu nebînin.

Tato û jina xo û brayê wî Temo û digel çar pênç xulaman çûne Nêrvekê gundê Sûto. Wextê çûn, dîtin xelk hemi bo axa digîrîn. Tato û Temo jî gellek gîryan. Tato gazî kir: “ Axa! Axa piçek çavêt xo rake, em hemi qurbana tebin, xwazî carekî dî tu ji wê nexoşîyê rabûya, bila min çi li dunyayê nemaba”. Sûto piçek çavêt xo rakirin, axek kêşa û got: “ Ezê bimirim. Elhamdullah carekî dî min hemi mirovêt xo dîtin. Mirin hukmê Xwedê ye û rêka me hemîyane” û got: “ Osman Têlî ximetekî çak bo Tato bikin ewe ez dimirim. Tato brayê mezin ê hingoye. Çi caran xizmeta Tato dernekevin.” Hemîyan gotin: “Belê her emrê axa bifermot bi can û dil me qebûle”.

Şevê mehzelek cida dane Tato û Temo. Wextê nûstin, Sûto Osman û Têlî gazî kirin. Hingî gote wan: “ ez saxim, fikra min ewe ye……………” Ew jî sûk çûn, çend mirov lazim bûn, digel xo birin çûne mehzela Tato û Temo heru jî di xewêd de kuştin û xulamêt wan jî çek kirin. Sûto rabû got: “Şukir bo xudê ku min dujminê xo telef kir û tola xo kiriwe ez mam selamet we selam”

Çîroka Sûto û Tato li vir dawî hat.